Mồ côi cha suốt 20 năm, chỉ biết đến cha qua chuyện kể: Telemachus là nhân vật bất hạnh nhất gia đình Odysseus

Mồ côi cha suốt 20 năm, chỉ biết đến cha qua chuyện kể: Telemachus là nhân vật bất hạnh nhất gia đình Odysseus

Ai cũng nhớ Odysseus lênh đênh hai mươi năm trên biển. Ít người nhớ ở nhà có một cậu con trai đang đi tìm cha bằng cách hỏi những người lạ. Câu chuyện của cậu, hóa ra, nói về rất nhiều người đàn ông hôm nay.

Trong sảnh nhà Odysseus ở đảo Ithaca, giữa đám cầu hôn đang ăn uống ầm ĩ và tiêu pha của cải của một người đàn ông đã 20 năm biệt tăm, có một vị khách lạ bước vào. Ông ta để mắt tới cậu thiếu niên ngồi lặng lẽ ở góc phòng, rồi hỏi một câu tưởng như đơn giản: cháu có phải con trai Odysseus không?


"Mẫu thân nói ta là giọt máu của người, nhưng bản thân ta cũng chẳng rõ, bởi thế gian này, làm gì có kẻ nào chắc chắn về nguồn cội sinh thành". Đó là lời cảm thán giàu trăn trở và hoài nghi của một người con đã 20 tuổi mà chưa từng nhìn thấy mặt cha, bởi cha cậu ra trận thành Troy khi cậu còn ẵm ngửa và từ bấy đến giờ chưa một lần trở về. Cậu tên là Telemachus, và nghịch lý của đời cậu nằm gọn trong khoảnh khắc ấy: cậu biết tên cha, cậu thừa hưởng cái nhà của cha, cái ghế của cha, cái tiếng tăm của cha, cậu chỉ không biết cha mình là người thế nào.

Hàng nghìn năm sau, rất nhiều người đàn ông trưởng thành sẽ do dự đúng như vậy nếu bị hỏi bố mình thực ra là ai. Với họ, cha không đi đánh trận ở một vùng biển xa. Cha vẫn ngồi đó, ở bàn ăn, trên ghế sofa, sau màn hình điện thoại, mà vẫn chưa bao giờ thực sự có mặt.

Nửa đầu Odyssey là chuyện của người con

Mở đầu sử thi Odyssey lại vắng bóng nhân vật chính Odysseus. Homer dành trọn khúc dạo đầu cho người con, tới mức giới nghiên cứu về sau đặt riêng cho nó một cái tên: Telemachy, tức Chuyện Telemachus. Trong phần đầu sử thi, cậu rời Ithaca, vượt biển đi Pylos gặp vua Nestor, rồi sang Sparta gặp vua Menelaus, chỉ để hỏi tin về một người cha mà cậu chưa từng biết mặt.

Cậu không chỉ đi tìm câu trả lời về vận mệnh người cha, cậu đi để nghe người khác kể lại cha mình là ai. Nestor và Menelaus dựng lại cho cậu chân dung Odysseus qua trí nhớ của họ: sự mưu trí, giọng nói, cách ông xoay xở trong bụng con ngựa gỗ thành Troy. Người con ngồi nghe, rồi lặng lẽ ghép hình ảnh cha mình lại từ lời chứng của người ngoài.


Đây lại là trải nghiệm quen thuộc của nhiều người đàn ông ở tuổi ba mươi, khi lần đầu nghe một người bạn cũ hay một đồng nghiệp cũ của bố kể về bố mình, để rồi nhận ra người trong câu chuyện khác hẳn người vẫn ngồi im ở nhà. Ở Việt Nam, thế hệ những người cha sinh vào khoảng giữa thế kỷ trước phần lớn không có thói quen tự kể về mình. ***ái đành phải sưu tầm cha qua lời chú bác, qua vài tấm ảnh cũ, qua dăm câu mẹ buột miệng lúc rảnh rỗi. Chuyến đi của Telemachus tới Pylos và Sparta, đặt vào bối cảnh Việt, chính là những buổi giỗ chạp, nơi người con nghe được về cha nhiều hơn cả một năm ròng sống chung dưới một mái nhà.

Cái cậu bé ấy thiếu là một hình mẫu

Khoảng trống mà Telemachus mang trong lòng rốt cuộc không do chính Odysseus lấp đầy, mà do một người đứng thế chỗ. Trước khi ra trận, Odysseus đã giao nhà cửa và giao ***ho một người bạn già tên Mentor. Về sau, nữ thần trí tuệ Athena nhiều lần hóa thân thành Mentor để dẫn dắt và thôi thúc cậu thiếu niên hành động. Câu hỏi mà Athena đặt ra cho Telemachus ở đầu sử thi đã biến cậu thiếu niên thành một con người khác.

Telemachus may mắn khi vẫn còn hình mẫu để noi gương và nhận được những lời khuyên bảo thông thái, nhưng ngoài đời thật, không phải ai cũng được như cậu. Một cậu bé thiếu cha vẫn có thể trưởng thành, miễn là có ai đó chịu bước vào chỗ trống ấy. Nhưng nếu không một ai bước vào, cậu sẽ tự đi nhặt hình mẫu ở bất cứ nơi nào nhặt được. Ngày nay, chỗ trống đó thường bị màn hình lấp vào, khi những hình mẫu đàn ông mà thanh niên chọn lấy ngày càng là các nhân vật trên mạng, những người rao bán một phiên bản nam tính đóng gói sẵn với kỷ luật cực đoan, tiền bạc và thái độ khinh miệt cảm xúc.


Văn hóa Việt vốn có sẵn những hình mẫu có thể vào vai người thầy đầu đời: người chú, người bác, ông nội và ông ngoại, hay thầy giáo. Quá trình đô thị hóa và sự thu nhỏ về gia đình hạt nhân đã bào mòn dần mạng lưới ấy. Một cậu bé lớn lên ở thành phố hôm nay có khi chẳng có một người đàn ông trưởng thành nào bên cạnh ngoài bố mình, và nếu người bố chọn sự im lặng, cậu gần như không còn hình mẫu nào để noi gương.

Có một kiểu vắng mặt không cần đi đâu cả

Odysseus vắng nhà vì đại dương và vì sự trừng phạt của thần linh. Người cha thời nay có thể vắng mặt ngay khi đang ngồi cách con mình vài mét.

Hãy hình dung một người cha làm việc mười hai tiếng mỗi ngày để lo cho con, trong lòng tin chắc mình đang làm tròn bổn phận. Anh ta không sai, chỉ có điều đứa con nhận được học phí đầy đủ mà thiếu mất một hình mẫu để soi vào. Đây là loại bi kịch không có kẻ xấu, và cũng vì thế mà nó nhức nhối.

Khảo sát quy mô lớn của Viện Nghiên cứu Phát triển Xã hội (ISDS) thực hiện trong hai năm 2018 và 2019, công bố tháng 11 năm 2020 với 2.567 nam giới trong độ tuổi 18 đến 64 ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Khánh Hòa và Hòa Bình, cho thấy nam giới Việt được kỳ vọng đóng vai trò trụ cột gia đình, và tài chính cùng sự nghiệp là hai áp lực lớn hàng đầu. Trong nhóm cảm thấy áp lực, hơn 80% chịu áp lực về tài chính và gần 70% chịu áp lực về sự nghiệp. Nghịch lý nằm ở chỗ chính chuẩn mực trụ cột ấy lại là thứ đẩy người cha ra khỏi nhà. Anh ta vắng mặt vì đang cố làm tròn vai người cha, hệt như Odysseus ra trận vì danh dự và vì lời thề chứ đâu phải vì muốn bỏ rơi con.

Một người cha im lặng ít khi tạo ra một đứa con oán trách. Thứ ông để lại thường là một người đàn ông cũng im lặng y như mình.

Cũng theo ISDS, các chuẩn mực giới truyền thống ở Việt Nam được tiếp nối qua nhiều thế hệ. Nam giới tiếp xúc với những chuẩn mực nam tính cứng nhắc từ khi còn nhỏ, rồi đến lượt mình lại tái sản xuất đúng những kỳ vọng đó lên ***ái, chẳng hạn với con trai thì ưu tiên chuyện học hành và công việc mang lại thu nhập cao. Đáng chú ý là tỷ lệ thường xuyên thấy mệt mỏi, chán nản, cô đơn và lạc lõng lên tới gần 70% ở nhóm nam giới 18 đến 29 tuổi, trong đó 15,5% cho rằng cuộc đời mình là một sự thất bại. Con số cô đơn cao nhất rơi vào thế hệ ***hứ không phải thế hệ cha, và điều đó cho thấy sự im lặng không hề dừng lại ở một đời người.


Câu "đàn ông không được khóc" hầu như chẳng bao giờ được dạy thành lời. Nó được dạy bằng cách để đứa trẻ quan sát một người đàn ông trong nhà không bao giờ khóc. Chi tiết đáng nhớ là trong sử thi, Telemachus lại khóc khá nhiều, và Homer không một lần xem đó là điểm yếu của cậu.

Bỏ lớp áo giáp phòng vệ để được gần con hơn

Khi hai cha ***uối cùng đứng trước mặt nhau, Odysseus không chứng minh mình là cha bằng quyền lực hay chiến công. Ông phải cởi bỏ lớp ngụy trang.

Quá trình nhận cha diễn ra ở quyển thứ 16, trong túp lều xoàng xĩnh của người chăn lợn Eumaeus chứ chẳng phải giữa cung điện nguy nga. Odysseus trút bỏ lốt ăn mày, và Telemachus ban đầu không tin, cứ ngỡ đây lại là một vị thần bày trò trêu ngươi. Một người đàn ông cả đời sống bằng mưu kế và cải trang, đến khi muốn được con nhận ra, lại phải làm đúng cái việc mà ông giỏi né tránh nhất, ấy là xuất hiện đúng như con người thật của mình. Chính kỹ năng từng cứu ông trên biển giờ đây cản ông ngay trong nhà.

Người cha Việt điển hình, mỗi khi muốn lại gần con, thường bắt đầu bằng việc cho tiền, mua đồ hoặc hỏi han chuyện học hành, tức là vẫn khoác nguyên bộ giáp trụ cột trên người. Rất hiếm ai mở lời bằng một câu kiểu như "hồi bằng tuổi con, bố sợ nhất là…". Cuộc trò chuyện thật chỉ khởi động khi bộ giáp ấy được cởi ra, và trong nhiều gia đình, dịp duy nhất để hai người đàn ông nói thật với nhau lại rơi vào bàn nhậu hoặc giường bệnh; những câu chuyện được kể vào dịp ấy, đáng lẽ phải được nói ra sớm hơn.


The Odyssey xưa nay vẫn là một câu chuyện hai chiều, với người cha tìm đường trở về và người con ra đi tìm sự trưởng thành. Hành trình của Telemachus là hành trình đi tìm một hình mẫu để trở thành, hơn là đi tìm một con người cụ thể. Người đọc, dù đang ở tuổi nào, cũng đứng vào một trong hai vai ấy, khi thì là đứa con đi sưu tầm hình mẫu người cha, khi thì là người cha đang dần biến thành cái bóng trong mắt con mình.

Điều đáng lo là Odysseus còn có thần linh giữ chỗ cho mình suốt 20 năm, còn người cha hiện đại thì chẳng có Athena nào chịu đóng thế. Odysseus mất 20 năm để về đến nhà. Phần lớn những người cha ngày nay chỉ cần đi vài bước để ra với con, vậy mà đi mãi vẫn không đến nơi.


Copy link Link bài gốc Lấy link Mồ côi cha suốt 20 năm, chỉ biết đến cha qua chuyện kể: Telemachus là nhân vật bất hạnh nhất gia đình Odysseus Tags: Brohaus BROCINE

---

Nguồn: GenK
Chuyên mục: AI